مفهوم کارکرد در تحلیل رفتار

معرفی و خلاصه

این مقاله علمی-پژوهشی و نظری برجسته که در سال ۲۰۱۱ در مجله معتبر علمی Revista Mexicana de Análisis de la Conducta (مجله مکزیکی تحلیل رفتار) به چاپ رسیده است، توسط میتش جی. فرایلینگ و لیندا جی. هیز به نگارش درآمده است. مقاله به ارزیابی نقادانه مفهوم محوری «کارکرد» (Function) و کاربست‌های اصطلاح‌شناختی آن در دانش تحلیل رفتار می‌پردازد. نویسندگان با اتکا به فلسفه علم و دیدگاه «اینتربهویوریسم» (Interbehaviorism) جی. آر. کانتور، نشان می‌دهند که اگرچه اسکینر قصد داشت واژه کارکرد را به عنوان جایگزینی برای تفکرات قدیمی و متافیزیکی «علت و معلولی» وارد زبان رفتاری کند، اما در عمل، مفاهیم علت‌گرایانه و معانی غیرفنی عامیانه به طور عمیقی با مفهوم کارکرد در تحلیل رفتار درآمیخته‌اند. این پژوهش با تفکیک دقیق روابط «وابستگی تک‌جهته» (Dependency Relations) از «روابط کارکردی دوجانبه» (Functional Relations)، آسیب‌های روش‌شناختی ناشی از مترادف فرض کردن کارکرد با «علت» یا «فایده و کاربرد» را در حوزه‌های پژوهشی، بالینی و بافت‌گرایی کارکردی کالبدشکافی می‌کند و الگویی بدیل بر پایه «میدان درهم‌تنیده روان‌شناختی» برای ارتقای اعتبار داخلی و بیرونی تحلیل رفتار ارائه می‌دهد. محورهای اصلی مقاله و توضیحات جامع ۱. نقد اصطلاح‌شناختی و سردرگمی مفهوم «علت و معلول» در تحلیل رفتار • هدف اولیه اسکینر: اسکینر در سال ۱۹۵۳ پیشنهاد کرد که واژه «کارکرد» جایگزین اصطلاحات سنتی «علت» و «معلول» شود، زیرا مفهوم علت و معلول با نظریه‌های متافیزیکی متعدد در خصوص ساختار جهان گره خورده بود و بار معنایی بیش از حد نیازی به علم بار می‌کرد. • بازگشت تفکر علّی در پوشش جدید: به رغم این هدف اولیه، اسکینر در متون بعدی خود (۱۹۵۳ و ۱۹۵۷) عبارت «تحلیل کارکردی» (Functional Analysis) را دقیقاً هم‌معنا و مترادف با «تحلیل علّی» (Causal Analysis) به کار برد. • ایجاد سردرگمی مفهمومی: مترادف قرار دادن کارکرد و علت باعث شد که پیشنهاد اولیه مبنی بر متفاوت بودن کارکرد از علت عملاً بی‌معنا شود و فرض‌های قدیمی علت و معلولی در قالب واژه جدید «کارکرد» در شالوده تحلیل رفتار باقی بمانند. ۲. نفوذ معانی غیرفنی و عامیانه به حوزه‌های پژوهشی و بالینی • برچسب علّی بر ارزیابی کارکردی: در حوزه تحلیل رفتار کاربردی (ABA)، حرکت «ارزیابی کارکردی رفتار» (FBA) و تحلیل کارکردی برای کشف «علل رفتارهای مسئله‌ساز» شکل گرفت. در این ادبیات، عباراتی مانند «علت وقوع رفتار»، «هدف رفتار» یا «شناسایی متغیرهای کنترل‌کننده» همگی با فرض کشف علت رفتار به کار می‌روند. • گره‌خوردگی با مفهوم عامیانه فایده و کاربرد (Utility / Purpose): واژه کارکرد در متون کاربردی غالباً به معنای عامیانه فایده یا هدف به کار می‌رود؛ مانند «آموزش ارتباطی کارکردی» (FCT) که در آن رفتاری جایگزین به دلیل داشتن همان فایده و کارکرد رفتار مسئله‌ساز هدف‌گذاری می‌شود، یا اصطلاح «مهارت‌های کارکردی» در حوزه اوتیسم. • تعریف کارکرد در بافت‌گرایی کارکردی (Functional Contextualism): در رویکرد بافت‌گرایی کارکردی نیز کارکرد مستقیماً با «معیار صدقِ کارآمدی یا فایده» (Successful Working / Utility) مترادف شده و سیستم پژوهشی حول این هدف سازمان یافته است. ۳. نابرابری و ابهام در تعاریف کارکردهای محرکی • کارکردهای مختلف محرک‌ها: در اصطلاحات فنی تحلیل رفتار، محرک‌ها دارای کارکردهای تمیزی، فراخوانی، انگیزشی و تقویت‌کننده هستند. • اعطای نقش علّی به برخی محرک‌ها: اگرچه تمام این روابط از نظر علمی همبستگی‌های مشاهده‌شده هستند، اما در تحلیل رفتار به برخی محرک‌ها (مانند تقویت‌کننده‌ها) نقش علّی بسیار نیرومندتری نسبت به بقیه (مانند محرک‌های تمیزی که صرفاً زمینه را مهیا می‌کنند) نسبت داده می‌شود. • توهّم مشاهده علت: این رتبه‌بندی نابرابر علّی در حالی صورت می‌گیرد که «علت» هرگز در تجربه عینی مشاهده‌پذیر نیست؛ آنچه به دست می‌آید تنها همبستگی متغیرهاست و اعطای قدرت علّی به برخی متغیرها ناشی از پیش‌فرض‌های فرهنگی دانشمند است نه خودِ رویدادهای مشاهده‌شده. ۴. تمایز ریاضی و فلسفی بین «روابط وابستگی» و «روابط کارکردی اصیل» نویسندگان با الهام از فلسفه علم کانتور، دو نوع رابطه را در علوم تفکیک می‌کنند: • روابط وابستگی (Dependency Relations): روابطی تک‌جهته هستند (R = f(S) اما S ≠ f(R)). این روابط سازه‌های پژوهشی و توصیف‌های مختصر برای اهداف عملی پیش‌بینی و کنترل هستند. منطق علت و معلولی بر آن‌ها حاکم است (هیچ معلولی بدون علت نیست). • روابط کارکردی اصیل (Functional Relations): روابطی دوجانبه و متقابل هستند (R = f(S) و S = f(R)). در این روابط — مانند معادله خط در ریاضیات که در آن متغیرهای x و y کاملاً هم‌ارز هستند — هیچ «علت» و هیچ «معلولی» وجود ندارد، بلکه توصیف کاملی از یک رویداد متقابل ارائه می‌شود. • مغالطه تحویل‌گرایی (Reductionism): خلط میان سازه‌های پژوهشی (وابستگی) و سازه‌های تفسیری (کارکردی اصیل) باعث می‌شود تحلیل‌گران رفتار پدیده‌های یک علم را تابع و معلول علم دیگر (مثلاً زیست‌شناسی) بدانند که این امر منجر به مغالطه تحویل‌گرایی و تضعیف اعتبار علمی تحلیل رفتار در تعاملات بین‌رشته‌ای می‌شود. ۵. راهکار بدیل: رویکرد «میدان درهم‌تنیده روان‌شناختی» در اینتربهویوریسم • کارکرد به عنوان یک توصیف خالص: نویسندگان پیشنهاد می‌کنند واژه کارکرد در معنای صرفاً توصیفی (Descriptive) از یک رابطه مشاهده‌شده بین محرک (Stimulation) و پاسخ (Responding) به کار رود (sf ↔ rf). • رفتارها کارکرد هستند: در این نگرش، رفتارها «کارکرد ندارند»، بلکه خودِ رفتارها کارکرد هستند (Interbehaviors). • هم‌ارزی تمامی عوامل میدان: تعامل محرک-پاسخ (sf ↔ rf) در یک «میدان درهم‌تنیده روان‌شناختی» رخ می‌دهد که تمام اجزای آن (عوامل زمینه، محرک‌ها، پاسخ‌ها، تاریخچه رفتاری متقابل و واسطه‌های تماس) دارای وضعیت کاملاً برابر و هم‌ارز هستند. • تغییر کل میدان با دستکاری یک متغیر: هنگامی که پژوهشگر متغیری را دستکاری می‌کند، تمام میدان روان‌شناختی بازآرایی می‌شود. این نگاه مانع از آن می‌شود که پژوهشگر «در علت متوقف شود» و او را به سمت سنجش دقیق و همه‌جانبه تمام عوامل شرکت‌کننده در میدان رویداد هدایت می‌کند. جمع‌بندی مقاله «مفهوم کارکرد در تحلیل رفتار» نوشته میتش فرایلینگ و لیندا هیز، تحلیلی عمیق و منتقدانه درباره شالوده‌های مفهوم‌پردازی در علوم رفتاری است. نویسندگان اثبات می‌کنند که اتکای مداوم تحلیل رفتار به مفاهیم علّی یا معانی عامیانه کارکرد، شفافیت و اعتبار سیستم علمی را خدشه‌دار می‌کند. پذیرش دیدگاه اینتربهویوریستی و تعریف کارکرد به عنوان یک رابطه توصیفیِ دوجانبه در یک «میدان درهم‌تنیده»، مانع از تقلیل‌گرایی شده و تحلیل‌گران رفتار را به سمت شناختی جامع‌تر، دقیق‌تر و غیرعلّی از پدیده‌های پیچیده روان‌شناختی سوق می‌دهد.